ถ้ารู้สึกไม่สบายใจระหว่างภาวนา

ควรหยุดภาวนาเมื่อ

• กลัวหรือตื่นตระหนกอย่างรุนแรง ใจสั่น หายใจไม่ทัน
• รู้สึกว่าตัวเองหรือโลกรอบตัวไม่จริง หลุดออกจากตัว
• ภาพหรือความทรงจำที่เจ็บปวดผุดขึ้นมาซ้ำ ๆ จนรับไม่ไหว
• นอนไม่หลับติดต่อกันหลายคืน หรืออารมณ์ดิ่งลงกว่าเดิม
• มีความคิดทำร้ายตัวเองหรือผู้อื่น

ดึงตัวเองกลับสู่ปัจจุบัน

• ลืมตา มองสิ่งของรอบตัว เรียกชื่อสิ่งที่เห็นในใจ
• รู้สึกเท้าที่แตะพื้น ลุกขึ้นเดินช้า ๆ
• ดื่มน้ำ ล้างหน้า ออกไปที่โล่งหรือที่มีคน
• คุยกับคนที่ไว้ใจ ไม่ต้องอยู่คนเดียว

หลังจากนั้น

• พักการภาวนาแบบนั่งนาน ๆ ไว้ก่อน หรือนั่งสั้นลงแบบลืมตา
• เลือกกองที่อ่อนโยนกว่า เช่น เมตตา หรือเดินจงกรม แทนอสุภะและกายคตาสติ
• เล่าให้ครูผู้รู้จักท่านฟัง และพบผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตถ้าอาการยังอยู่

กรรมฐานที่แรง

อสุภะและกายคตาสติพิจารณาความไม่งามของกาย ในพระวินัยมีเรื่องภิกษุที่เจริญอสุภะแล้วเกลียดกายตนเองจนทำร้ายชีวิต ผู้ที่ซึมเศร้า เกลียดตัวเอง หรือมีบาดแผลทางใจ ควรฝึกภายใต้การดูแลของครู หรือเลือก เมตตา อานาปานสติ หรือ เดินจงกรม แทน