จริต ๖ · คู่กับวิตกจริต
โมหจริต
moha-carita
หนักในความหลง ความซึม — เฉื่อย ง่วงง่าย ลังเล คล้อยตามผู้อื่น ทำงานลวก ๆ ไม่ค่อยรู้ตัวว่ากำลังทำอะไรอยู่
สังเกตจาก ๕ ทาง
วิสุทธิมรรค III.87–96 · โมหจริตกับวิตกจริตแสดงออกภายนอกคล้ายกัน
- อิริยาบถ
- เดินลากเท้า ไม่เป็นจังหวะ
- กิจ
- กวาดลวก ๆ เหลือเป็นหย่อม ๆ
- โภชนะ
- กินไม่เลือก หกเลอะ ใจลอย
- การดู
- คล้อยตามคนอื่น เขาชมก็ชม เขาติก็ติ
- ธรรมปวัตติ
- ง่วง หดหู่ ฟุ้งซ่าน ลังเล ดื้อรั้น
กรรมฐานที่เหมาะ
จับคู่ตามวิสุทธิมรรค III.121
นอกจากนี้ยังมีกองที่เหมาะกับทุกจริต ได้แก่ กสิณดิน น้ำ ไฟ ลม แสงสว่าง ที่ว่าง และอรูป ๔ · หากเลือกกสิณ ให้ใช้วงกสิณขนาดใหญ่ เพราะวงเล็กทำให้จิตยิ่งมัว
ทำไมจึงเหมาะ
- ผู้มีโมหจริตควรใช้กสิณวงใหญ่ และอยู่ในที่โล่งมองเห็นไกล วิสุทธิมรรค III.101, III.121
- คัมภีร์ไม่ได้บอกเหตุผลที่จับคู่กับอานาปานสติ — ลมหายใจมีอยู่ตลอดและจับได้ชัด จึงน่าจะช่วยดึงจิตที่ซึมให้ตื่นอยู่กับปัจจุบัน การตีความ
สิ่งแวดล้อมที่เกื้อกูล (สัปปายะ)
วิสุทธิมรรค III.97–102 · เขียนไว้สำหรับพระภิกษุ บางข้อจึงต้องปรับใช้
- ที่อยู่
- โล่ง มองเห็นทิวทัศน์กว้าง ไม่อึดอัด
- อิริยาบถ
- เดิน
- อารมณ์
- กสิณวงใหญ่ ไม่ใช่วงเล็ก
- ด้านอื่น
- ถือตามโทสจริต คือของใช้ อาหาร ผู้คนที่น่าสบายใจ
ถ้าปรับใช้ที่บ้าน ที่สว่าง โปร่ง มองเห็นไกล และลองเดินจงกรมแทนการนั่งเมื่อง่วง การตีความ
วิสุทธิมรรคเองบอกว่าวิธีสังเกตจริตเป็นมติของอาจารย์ (III.96) คนส่วนใหญ่มีหลายจริตผสมกัน ครูผู้รู้จักท่านจะดูได้แม่นที่สุด