33 คำ
อภิธานศัพท์
ความหมายสั้น ๆ ของคำที่พบบ่อยในเว็บนี้ ความหมายเรียบเรียงให้อ่านง่าย ถ้าต้องการความละเอียดควรศึกษาจากคัมภีร์และครูผู้รู้
- กรรมฐาน
- ที่ตั้งของการงานทางใจ คืออารมณ์ที่ใช้ฝึกจิต ในวิสุทธิมรรคมี ๔๐ กองสำหรับสมถะ
- สมถะ
- การฝึกให้ใจสงบตั้งมั่นอยู่กับอารมณ์เดียว
- วิปัสสนา
- การเห็นแจ้งกายใจตามความเป็นจริง ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตัวตน
- จริต
- นิสัยหรือกิเลสที่หนักในใจ วิสุทธิมรรคแบ่งเป็น ๖ แบบ ใช้เลือกกรรมฐานที่เหมาะ
- ภาวนา
- การทำให้เจริญขึ้น คือการฝึกจิตอย่างต่อเนื่อง
- บริกรรม
- คำหรือสิ่งที่นึกซ้ำ ๆ เพื่อให้ใจอยู่กับอารมณ์ เช่น พุทโธ หรือ ปฐวี ปฐวี
- นิมิต
- ภาพหรือเครื่องหมายที่ใจจับไว้ระหว่างภาวนา
- บริกรรมนิมิต
- นิมิตขั้นแรก คือวัตถุหรืออารมณ์ที่ใช้เพ่งหรือนึก
- อุคคหนิมิต
- นิมิตที่ติดใจ หลับตาก็ยังเห็นเหมือนลืมตา
- ปฏิภาคนิมิต
- นิมิตที่ละเอียดใสบริสุทธิ์ เกิดเมื่อนิวรณ์สงบ เป็นที่ตั้งของอุปจารสมาธิ
- อุปจารสมาธิ
- สมาธิที่จวนแน่วแน่ นิวรณ์สงบแล้ว แต่ยังไม่ถึงฌาน
- อัปปนาสมาธิ
- สมาธิที่แน่วแน่ในอารมณ์ คือระดับฌาน
- ฌาน
- ภาวะที่จิตแน่วแน่ในอารมณ์เดียว รูปฌานมี ๔ ขั้นตามจตุกนัย
- อรูปฌาน
- ฌานที่มีอารมณ์ไม่ใช่รูป มี ๔ ขั้น ตั้งแต่อากาสานัญจายตนะถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ
- กสิณ
- วัตถุที่ใช้เพ่งให้ใจรวม เช่น ดิน น้ำ ไฟ ลม สี แสงสว่าง ที่ว่าง
- อสุภะ
- การพิจารณาความไม่งามของซากศพ เพื่อคลายความติดในกาย
- อนุสสติ
- การระลึกถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่งซ้ำ ๆ เช่น พระคุณของพระพุทธเจ้า ความตาย ลมหายใจ
- พรหมวิหาร
- ธรรมเครื่องอยู่อย่างประเสริฐ ๔ ได้แก่ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา
- ปลิโพธ
- เรื่องกังวลที่เป็นเครื่องกีดขวางการภาวนา ควรสะสางก่อนเริ่ม
- กัลยาณมิตร
- มิตรที่ดี ในที่นี้คือครูผู้รู้จริงที่ช่วยดูจริตและแนะกรรมฐาน
- สัปปายะ
- สิ่งที่เกื้อกูลแก่การภาวนา เช่น ที่อยู่ อาหาร ผู้คน อากาศ อิริยาบถ
- นิวรณ์
- สิ่งที่กั้นใจไม่ให้ตั้งมั่น มี ๕ อย่าง: กามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจกุกกุจจะ วิจิกิจฉา
- สติ
- ความระลึกได้ รู้ทันสิ่งที่เกิดขึ้นกับกายใจในปัจจุบัน
- สัมมาสมาธิ
- สมาธิที่ถูกต้อง ในพระธรรมเทศนาหมายถึงจิตที่ตั้งมั่นเป็นผู้รู้ ผู้ดู ไม่ใช่จิตที่ถูกกดให้นิ่ง
- ผู้รู้
- คำของครูบาอาจารย์ หมายถึงจิตที่ตั้งมั่น เห็นสิ่งต่าง ๆ เกิดดับโดยไม่หลงเข้าไปเป็น
- อารัมมณูปนิชฌาน
- การเพ่งอารมณ์ แบบสมถะ ๔๐ กอง
- ลักขณูปนิชฌาน
- การเพ่งลักษณะ คือไตรลักษณ์ แบบวิปัสสนา
- ไตรลักษณ์
- ลักษณะ ๓ ของสิ่งปรุงแต่ง: อนิจจัง ไม่เที่ยง ทุกขัง ถูกบีบคั้น อนัตตา ไม่ใช่ตัวตน
- โลกธรรม
- ธรรมดาของโลก ๘ ประการ: ได้ลาภ เสื่อมลาภ ได้ยศ เสื่อมยศ สรรเสริญ นินทา สุข ทุกข์
- วิปัสสนูปกิเลส
- เครื่องเศร้าหมองของวิปัสสนา เช่น แสงสว่าง ความสุข ความสงบ ที่ทำให้หลงคิดว่าบรรลุแล้ว
- โอภาส
- แสงสว่างที่เกิดระหว่างภาวนา เป็นหนึ่งในวิปัสสนูปกิเลส
- จงกรม
- การเดินกลับไปกลับมาอย่างมีสติ เป็นการภาวนาในอิริยาบถเดิน
- ศีล ๕
- ข้อปฏิบัติพื้นฐาน: ไม่ฆ่า ไม่ลัก ไม่ประพฤติผิดในกาม ไม่พูดเท็จ ไม่ดื่มสุราเมรัย