คำบริกรรม / หลักระลึกวิกฺขายิตกํ ปฏิกูลํ
วิธีปฏิบัติ
- บอกพระเถระหรือผู้รู้ก่อนไป เลือกที่ปลอดภัย และเลือกศพเพศเดียวกับตน
- เข้าไปทางเหนือลม ยืนห่างพอดี ตรงกลางลำตัวศพ ในที่ที่มองเห็นได้ชัด
- กำหนดนิมิตโดย ๖ อาการ: สี เพศวัย สัณฐาน ทิศ ที่ตั้ง และขอบเขต
- กำหนดสิ่งรอบข้าง เช่น ก้อนหิน ต้นไม้ เพื่อให้นึกภาพกลับมาได้ชัด
- บริกรรมในใจ เช่น "อุทฺธุมาตกํ ปฏิกูลํ" ลืมตาดูสลับกับหลับตานึก
- อุคคหนิมิตปรากฏน่าเกลียดน่ากลัว ส่วนปฏิภาคนิมิตปรากฏเหมือนคนอ้วนพีนอนอิ่ม ไม่น่ากลัว
- ถึงปฐมฌานเท่านั้น เพราะอารมณ์หยาบ ต้องอาศัยวิตกประคองไว้ เหมือนเรือในน้ำเชี่ยวต้องอาศัยหางเสือ
ข้อควรระวัง — อสุภะเป็นกรรมฐานที่แรง ในพระวินัยมีเรื่องภิกษุที่เจริญอสุภะแล้วเกลียดกายตนเองถึงขั้นทำร้ายชีวิต (ต้นเรื่องปาราชิกข้อ ๓) ผู้ที่ซึมเศร้าหรือเกลียดตัวเองไม่ควรฝึกโดยไม่มีครูดูแล